AIM: start



FRI, 29 DEC 2000 00:30:33 GMT

Ombudsmani, edhe nė Kosovė

Prishtinė, 25.12.2000.

200 vjet nga themelimi i institucionit tė ombudsmanit nė njė vend tė botės, me Rregulloren 2000/38 tė 30 qershorit tė kėtij viti, tė cilėn e miratoi i dėrguari special i OKB-sė nė Kosovė, Bernard Kouchner, ėshtė themeluar institucioni i Ombudsmanit edhe nė Kosovė, i cili duhet ta mbikėqyrė edhe nė mėnyrė praktike institucionalizimin e rrjedhave demokratike. Ndryshimi kohor prej dy shekujsh qė nga themelimi i Ombudsmanit tė parė nė Suedi dhe kėtij tė Kosovės, pa dyshim qė e pasqyron realitetin nė tė cilin gjendet Kosova, por edhe kjo pjesė e Ballkanit. Fitohet pėrshtypja se bashkėsia ndėrkombėtare po bėn gjithė ēka ėshtė e mundur pėr tė dhėnė dritėn jeshile pėr themelimin e tė gjitha atyre institucioneve qė janė treguar tė domosdoshme nė vende tė tjera pėr krijimin e njė klime demokratike tė mirėfilltė, duke i mbikėqyrur dhe tėrhequr vėrejtjen ndaj parregullsive tė mundshme, tė cilat nė procesin e zhvillimit tė demokracisė nė njė mjedis mund t'i kufizojnė ose nėpėrkėmbin tė drejtat dhe liritė e personave fizikė dhe juridikė. Nė Kosovė, njė organ i kėtillė ėshtė mė se i domosdoshėm, aq mė parė qė nė kėtė mjedis gati tė gjithat janė nė fillimet e tyre. Bashkėsia ndėrkombėtare e monitoron dhe e orienton zhvillimin e demokracisė, duke filluar qė nga segmentet mė themelore tė nevojshme pėr njė shoqėri nė pėrpjekjet e saj pėr ndėrtimin e infrastrukturės demokratike, ēfarė kėrkon pėrpjekje tė mėdha jo vetėm tė autoriteteve ndėrkombėtare, por edhe tė akterėve vendorė.

Me themelimin e institucionit tė Ombudsmanit, administratori civil pėr Kosovėn, Bernard Kouchner, edhe organet e veta tė pushtetit, si dhe tė gjitha tė tjerat, deri te organet e pushtetit lokal, ia ka ekspozuar mbikėqyrjes dhe ndikimit tė mundshėm tė institucionit tė Ombudsmanit. Kjo praktikisht do tė thotė, sipas fjalėve tė zėvendėsit tė parė tė ombudspersonit ndėrkombėtar pėr Kosovėn, z. Nikė Lumezit, qė ky organ duhet tė pėrcjellė, tė sugjerojė, po edhe t'ua tėrheqė vėrejtjen organeve tė pushtetit nė tė gjitha nivelet gjatė aprovimit dhe zbatimit tė akteve juridike dhe nė rastet kur ato nuk janė nė pajtim me parimet e tė drejtave dhe obligimeve demokratike nė demokracitė mė tė zhvilluara tė botės dhe standardet e pėrcaktuara me aktet ndėrkombėtare nė kėtė fushė. Ky organ ka pėr qėllim tė sigurojė dhe tė ēojė pėrpara shkallėn e zbatimit tė tė drejtave tė njeriut pėr tė gjithė personat fizikė dhe juridikė, harmonizimin e tyre me normat ndėrkombėtare tė pėrcaktuara me konventat ndėrkombėtare pėr tė drejtat e njeriut. Qė nga qershori gjer nė nėntor tė kėtij viti, pėrfaqėsuesit e bashkėsisė ndėrkombėtare rreth kėtij institucioni kanė bėrė aq sa kanė patur ndoshta mundėsi reale, e kanė emėruar njė pėrfaqėsues ndėrkombėtar, ashtu siē ėshtė paraparė edhe me Rregulloren pėr themelimin e kancelarisė sė ombudsmanit, nė rastin konkret juristin polak, z. Marek Antoni Novicki, veprimtarin shumėvjeēar pėr tė drejtat e njeriut nė Strazburg, nė krye tė kėtij institucioni, si dhe tre zėvendės tė tij. Zhvillimi i mėtejmė i kėtij institucioni do tė rrjedhė nė pajtim me rrethanat kėtu. Qė nga qershori gjer nė nėntor, kur ka filluar zyrtarisht ta ushtrojė detyrėn e tij, janė angazhuar vetėm pesė juristė, nga gjisejt 50 sa janė paraparė pėr kėtė institucion. Arsyet, sipas zėvendėsit tė z. Novicki, janė tė natyrės materiale. Juristėt me pėrvojė, pėrvoja dhe vėrejtjet e tė cilėve do tė ushtronin ndikim tė madh mbi tė gjitha organet e pushtetit, prej administratės sė UNMIK-ut e gjer tek organet lokale dhe qendrore tė pushtetit, nuk janė tė gatshėm tė heqin dorė nga fitimet e mėdha, tė cilat i realizojnė duke kryer punė nga lėmi i avokatisė nė praktikėn private. Nė vende tė tjera, institucioni i Ombudsmanit pėrfaqėson njė kategori kushtetuese ose juridike dhe atė e zgjedh kuvendi. Nė Kosovė, nėn protektoratin ndėrkombėtar, ku ende nuk ka as kushtetutė e as kuvend, pra as status definitiv, ky institucion ka mė tepėr rėndėsi, sepse sipas z.Lumezi, ofron mundėsi pėr tė pėrcjellė tė gjitha orientimet demokratike, tė cilat nė Kosovė duhet tė shėnojnė njė drejtim krejtėsisht tjetėr tė zhvillimit tė tė drejtave njerėzore, qytetare, politike, ekonomike dhe kulturore. Z. Lumezi thekson shkallėn e pakufizuar tė ndikimit tė mundshėm qė ky organ mund tė ketė te tė gjitha rrjedhat e zhvillimit demokratik.

Megjithatė, deri tani nuk janė vendosur marrėdhėnie midis KFOR-it dhe Ombudsmanit, edhe pse njė gjė e tillė ėshtė paraparė me rregulloren e kėtij institucioni. Ndėrkaq, qė nga nėntori, kur institucioni i Ombudsmanit edhe ka filluar tė funksionojė zyrtarisht, ka arritur njė numėr i konsiderueshėm ankesash, tė cilat kryesisht kanė tė bėjnė me marrėdhėniet dhe kontestet pronėsore midis admoinistratės sė UNMIK-ut, KFOR-it dhe grupeve tė qytetarėve.

"Vetėm pėr njė muaj kanė arritur 110 ankesa tė indivdėve dhe grupeve tė qytetarėve. Po zhvillohet procedura e vėrtetimit se a ėshtė i mbėshtetur juridikisht vendimi i Ministrisė pėr shėrbimet publike, e cila ia ka ndėrprerė lidhjen me rrejtin e elektrodistribucionit njė grupi tė qytetarėve", thotė z.Lumezi.

Nė gati tė gjitha vendet e botės ekziston institucioni i Ombudsmanit dhe askund nuk ėshtė shėnuar ndonjė rast ku nuk ėshtė marrė nė konsideratė mendimi i tij, thotė bashkėbiseduesi ynė, thellėsisht i bindur se nė Kosovė ky organ do ta luajė njė rol tė rėndėsishėm nė ndėrtimin e demokracisė. Efekti pa dyshim do tė varet nga mbėshtetja materiale, e cila tani pėr tani bazohet te donacionet. Pėrfaqėsimi i domosdoshėm i grupeve etnike, puna nė pėrcjelljen, mbikėqyrjen dhe vėrtetimin e fakteve nė rast tė ankesave brenda territorit tė Kosovės dhe jashtė tij, kur bėhet fjalė pėr shtetasit e Kosovės, kėrkon njė pėrgjegjėsi qė duhet tė shpėrblehet. Burimi i financimit tė kėtij institucioni, sipas shembullit tė vendeve tė tjera, do tė duhej tė ishte buxheti, megjithėse mjetet qė janė paraparė pėr vitin e ardhshėm nuk premtojnė edhe angazhimin e atyre njerėzve qė do tė mund t'i kontribuonin efikasitetit mė tė madh tė kėtij organi, aq mė parė qė pėrvoja juridike shpėrblehet shumėfish mė tepėr nė praktikėn private. Si avokat me pėrvojė, z. Lumezi shpreson se me ardhjen e znj. Donna Gomien, juristes amerikane, e cila do duhej ta zėvendėsonte z. Novicki dhe zėvendėsen e tij, znj. Christiane Hintzen, tė cilėt KB i kanė caktuar pėr mandatin e ardhshėm gjashtėmujor nė kėtė funksion, do tė pėrmirėsohet dukshėm aspekti material po edhe rėndėsia formale e kėtij institucioni nė Kosovė. Numri i ankesave qė kanė arritur vetėm pėr njė muaj, nxit konkluzionin se as kėtu pushteti nuk do tė mbetet i paprekshėm.

Mirėpo, pėrkundėr kėtyre parashikimeve optimiste, ka edhe analistė tė tillė qė janė tė mendimit e ndikimi i kėtij institucioni do tė jetė shumė mė i vogėl nga ai qė presupozohet. Si arsye pėr kėtė pėrmendin "pandjeshmėrinė" e pushtetit kėtu dhe strukturave pushtetore nė raport me opinionin publik pėrgjithėsisht, prandaj edhe nė raport me kėtė institucion, pastaj traditėn dhe natyrėn kryesisht autoritare tė institucioneve politike dhe sjelljes politike kėtu, si dhe situatėn tepėr tė rėndė qė mbretėron nė fushėn e respektimit tė tė drejtave tė njeriut dhe tė drejtave tė minoriteteve pėrgjithėsisht.

AIM Prishtinė, Tahire GOVORI